8 февраля, 2026 - 09:35
Адыгэ щэнхабзэм жыджэру хуэлэжьа
Ди лъэпкъ щэнхабзэм, гъуазджэм жыджэру икIи куэдрэ хуэлэжьахэм ящыщ зыщ ХьэхъупащIэ Хьэжбэчыр. ЛIэщIыгъуэ кIуам и плIыщI-тхущI гъэхэм ди республикэм къыщыдэкIыу щыта газетхэм я напэкIуэцIхэр къызэбгъэдзэкIыжу щIэбдзэмэ, абыхэм уащрохьэлIэ Хьэжбэчыр и тхыгъэхэм. Ахэр ятеухуат мэкъумэшым, промышленностым, щIэныгъэм, щэнхабзэм я лэжьакIуэ пашэхэм, Хэку зауэшхуэм лIыгъэ щызезыхьа ди лIыхъужьхэм. Iуэхур апхуэдэу зэрыщытым и щхьэусыгъуэт – Кэнжэ школыр 1942 гъэм къэзыуха ХьэхъупащIэм щIалэ дыдэу щIидзауэ радиом, «Къэбэрдей пэж» газетым зэрыщылажьэр.
Зауэр щекIуэкIа, абы и ужь илъэсхэрауэ жыпIэ хъунущ Хьэжбэчыр усэ тхыным къыхуэзыгъэушар. Зарисовкэхэм, очеркхэм къадэкIуэу, абы и япэ усэхэри газетхэм, «Къэбэрдей» альманахым къытехуэу хуежьащ. Ауэ щIалэщIэм къыгурыIуащ утхэн, уи зэфIэкIым зебгъэузэщIын папщIэ уеджэн, щIэныгъэ куу зэбгъэгъуэтын зэрыхуейр. А хъуэпсапIэр абы къехъулIащ 1947 гъэм. ГъащIэм и лъэныкъуэ псоми набдзэгубдзаплъэу кIэлъыплъыф, тхэнми щэнхабзэми хъарзынэу хэзагъэ ХьэхъупащIэм лъэпкъым хуэщхьэпэн цIыху къызэрыхэкIынур къалъытэри, ар хагъэхуащ Римский-Корсаковым и цIэкIэ Ленинград дэт Консерваторэ цIэрыIуэм къыщызэрагъэпэща Адыгэ студием щеджэну ягъакIуэ ди щIалэгъуалэ гупышхуэм.
Журналистикэм хуэIэкIуэлъакIуэ хъуауэ еджакIуэ кIуа ХьэхъупащIэм зригъэгъуэта Iэзагъэр къыхуэщхьэпэжащ: зэреджэм хуэдэурэ, и къалэмри игъэлэжьащ. Зыхуеджэ музыкэ IэщIагъэм, артистхэм, тхакIуэхэм ятеухуа и тхыгъэхэм къапэкIуэмкIэ и щхьэр ирипIыж къудейтэкъым – а материалхэр щызэхуихьэскIэ ар куэдым хэгъуазэрт, и щIэныгъэ къэухьым, и Iэзагъэм хэхъуэрт. Дауи, а псори къыхуэщхьэпэжащ абы и усэхэр щызэхуэхьэса «Насып вагъуэ» и япэ тхылъыр 1950 гъэм къыдэкIар щигъэхьэзырым.
Консерваторэр ехъулIэныгъэкIэ къэзыухыу 1952 гъэм Налшык къэзыгъэзэжа щIалэ Iэзэр яхуэмыгъуэтым хуэдэ IэщIагъэлIти, лэжьапIэ щхьэкIэ гугъу ехьакъым – ар а гъэ дыдэм ягъэуващ ди филармонием и художественнэ унафэщIу, тIэкIу докIри – директору. Илъэс щэщIым щIигъукIэ щылэжьащ ар филармонием.
И къулыкъухэр дэгъуэу зэрызэрихьэм папщIэ, ХьэхъупащIэм пщIэшхуэ къыхуащIырт. Хьэжбэчыр къыхуэарэзыт Къэбэрдей-Балъкъэрым и унафэщIхэри езым игъэлажьэхэри. Аращ абы 1957 гъэм къыщIыфIащар «РСФСР-м гъуазджэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр. Пасэ дыдэу къилэжьа а пщIэшхуэм хэхъуэ зэпыту екIуэкIыурэ, ХьэхъупащIэм къыхуагъэфэщащ Кавказ Ищхъэрэм хиубыдэ республикэхэми я гъуазджэм и лэжьакIуэ цIэ лъапIэхэри. Ар хэтащ Урысейм и ТхакIуэхэми Композиторхэми я зэгухьэныгъэхэм. Ди республикэм и Композиторхэм я союзым и правленэм и тхьэмадэу илъэс куэдкIэ лэжьащ. Урысей Федерацэм и Композиторхэм я союзым и правленэми и секретаруи мызэ-мытIэу хахащ. Ди къэралми Къэбэрдей-Балъкъэрми я дамыгъэ лъапIэхэр, щытхъу, щIыхь тхылъхэр куэдрэ къыхуагъэфэщащ. ЩIыпIэ Советхэм я цIыхубэ депутатуи куэдрэ хахащ.
Апхуэдиз къалэныр зи пщэрылъ ХьэхъупащIэ Хьэжбэчыр ди лъэпкъ художественнэ литературэми жыджэру, ехъулIэныгъэ иIэу хуэлажьэрт. УсэкIэ къезыгъажьэу зи Iэзагъэм зезыгъэузэщIа ХьэхъупащIэм и рассказхэр щIэх-щIэхыурэ къытехуэрт Налшыки Москваи къыщыдэкI сборникхэм. ИтIанэ дунейм къытехьэу хуежьащ тхыгъэхэр щызэхуэхьэса тхылъхэр. Абыхэм критикхэри тхылъеджэхэри гуапэу яIущIащ. Псом я дежкIи гурыIуэгъуэт: адыгэ литературэм къыхыхьат зи рассказхэмкIэ, повестхэмкIэ, романхэмкIэ узыгъэгуфIэ, нэхъыбэжрэ нэхъыфIыжкIи узыщыгугъ хъун тхакIуэ Iэзэ. Ар икIи къыщIэкIащ псори къызэрыщыгугъауэ. Абы и щыхьэтщ Хьэжбэчыр и тхыгъэ купщIафIэхэмкIи къилэжьа пщIэшхуэхэр: абы къыфIащауэ щытащ «Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ» цIэ лъапIэр, апхуэдэуи къыхуагъэфэщат ди республикэми и Къэрал саугъэтыр.
2000 гъэм и дыгъэгъазэм и 11-м дунейм ехыжа, литературэми музыкэ щэнхабзэми жыджэру хуэлэжьэу зи гъащIэр купщIафIэу гъэнщIауэ езыхьэкIа ХьэхъупащIэм и лъэужьыфI къыхэнащ ди лъэпкъым и художественнэ литературэмрэ гъуазджэмрэ я тхыдэм. Аращ абы и цIэр ноби щIащымыгъупщэр.
Тхьэхущынэ Ланэ.
ХьэхъупащIэ Хьэжбэчыр
Си егъэджакIуэ
Си гъащIэ псокIэ сигу илъынщ
Анэ пэлъытэуэ уэ къысхуэпщIахэр,
ЗэикI сщымыгъупщэуэ ар екIуэкIынщ
Куэдыщэ дыдэу уэ схуэблэжьахэр.
Си сабиигъуэм уэ гъуэгуфI пэж
Сытебгъэувэу уэ супIащ,
СымыщIэ куэдхэм сэ я деж
Уэ сынэбгъэсу лIы сыпщIащ.
Дунейм и щэхухэр зэрыщытыр
Си щхьэфэм уеIэбу къызжепIащ,
ЛIэщIыгъуэ Iэджэм щыIа псор
Си пащхьэм наIуэ къыщыпщIащ.
Иджы къысфIощIыр дыгъуасэ хуэдэу
Уэ сэ си пащхьэм ущитыгъар,
Узэущиеу, жыIэщIэ сыпщIу
КъызэфIэкIыжу хьэл къысхэплъхьар.
Фронтым ятх письмо
Мы махуэр щIымахуэщи щIыIэщ,
Сэ си закъуэщ, созэш, согупсысэ,
Ауэ, дэнэ уэ ущыIэ, си щIалэ,
Дэнэ гъуэгу уэ лIыгъэр ныщызепхьэр?
Уэ куэд щIауэ письмо щхьэ къыумытхрэ,
Уи хъыжьагъэ, хахуагъэхэр итуэ,
Е, уэ дауэ фашистхэм уезауэми
Е, уэ дауэ атакэм ухуэкIуэми?
ЩтэIэщтаблэу си гур къысфIилъэтми,
ПщIыхь гъуэгуанэ гугъухэр ныпхуэслъагъуми,
ЕщIэр си псэм, жыджэрагъкIэ псоми
Уэ уатекIуэу хутакIуэ узэрыкIуэри.
Губгъуэ нэщIуэ къуэдзэпIэншэ тафэхэм
ЗэщIэкIа мэз Iуву пхыкIыпIэншэхэм,
Бийм и щэхур къапщIэуэ уэ хахуэм
Жей, езэш жыхуаIэр зэрумыщIэри.
Уэ ущалъхуа Хэкум ухуэпэжщи
Сэ уэ нагъуэм си гур пкIэрыпщIащ,
ИкIи зэи хуэмыдэжуэ нэхъри
Сэ уэ иджы фIыщэу услъэгъуащ.
Уэ уи лъагъуныгъэ IэфIу гуапэм
Сэ лэжьыгъэм жани сыныхуещIыр,
ПщIэшхуэр сэ къысхуащIу ди колхозым
Сэ лэжьыгъэкIэ пашэныгъэр сIыгъщ,
Уэ уи фIэщ щIы, сэ усщыгъупщэркъым,
Уэ дапщэщи, дапщэщи си гум уилъщ,
Ауэ хуабжьу сынолъэIур, си псэм
Уи письмохэр щIэхыурэ къысхуэптхыну.
ЕщIэр си псэм, дэ гуфIэгъуэкIэ
дызэIущIэжынщ,
Мис итIанэ IэплIэ гуапэр ныпхуэсщIынщ,
Лъагъуныгъэу сэ пхузиIа псори
Щэхууэ уджым сэ щыбжесIэжынщ.
Пшынэ макъыр дэ къыдэдэхащIэу
Жэщыр нэху щыхункIэ дыджэгунщ,
Сэри уэ уи Iэблэр сымыутIыпщу
Уигу пэщыхукIэ сэркIи зыбгъэнщIынщ.
Уэ ущалъхуа Хэкум нэхърэ уи псэр
НэхъыфIщ жыпIэу уи гум къыумыгъэкI,
Шэ ибгъэкIым фашист иукIыхукIэ
Ди зэхуэзэжыныгъэр благъэ хъунщ.
