21 октября, 2025 - 09:15
Эфендиланы Темботну жашы Къанамат КъМКъУ-ну тауусуп, медицина физика жаны бла усталыкъ алгъанды, ызы бла Ядерный тинтиулени миллет университетини «Москваны инженер-физика институтуну» (МИФИ) лазер микро эм нанотехнологияланы кафедрасына киргенди, магистратураны, аспирантураны тауусханды. Бюгюнлюкде жаш алим Россейни илмула академиясыны битеулю физиканы А.М. Прохоров атлы институтуну (ИОФ РАН) илму къуллукъчусуду. Анда диссертациясын къоруулап, физика-математика илмуланы кандидаты деген атха тийишли болгъанды.
Шёндю Къанамат башында сагъынылгъан институтну профессор Виктор Борисович Лощенов башчылыкъ этген лазер биоспектроскопия лабораториясында ишлейди, МИФИ-де магистрлагъа лекцияла окъуйду.
- Къанамат, ушагъыбызгъа хазырлана, бир сейир билдириуге тюбегенме. Анда МИФИ-ни дирекциясы «...Эфендиланы Къанаматны окъууда энчи жетишимлери ючюн ыразылыгъыбызны билдиребиз…» деп жазады КъМКъУ-гъа. Федерал вузла регионнга ыразылыкъларын хар кюн да билдире болмазла…
- Ол КъМКъУ-ну физмат школуна берилген бийик багъады, аны бла бирге регионлада да билим бериу иги къуралгъанын кёргюзтеди. КъМКъУ-да физика-математика школ игиледен бириди, аны аты къыралда белгилиди. Ол себепден студентлени башха вузлагъа чакъырыучудула. Мен да МИФИ-ге алай тюшгенме. Конкурс уллу болгъанды, алай сынауладан жетишимли ётгенме. Мында манга дери да Нальчикден бир ненча жаш адам окъугъанды. Ала жетишимли болгъанлары себепли манга да эс бургъандыла устазла.
- Сен Нальчикде алгъаракълада бардырылгъан илму форумгъа келген эдинг. Аны къуралгъанына къаллай багъа бераллыкъса?
- Республикада медицина физика бла кюрешген жаш адамланы къаууму барды, ол санда саулукъ сакълау министрни орунбасары Кармов да. Ол Москвада болгъанында, бизни лабораториябызгъа да келген эди. Тинтиулерибизге сейир этип, конференциягъа чакъырып, аны чеклеринде медицина физика жаны бла секция къураргъа деп аллай башламчылыкъ этгенди.
Форум керти да уллу болгъанды, аллай даражада ётер деп сунмагъанма. Анга илмугъа сейирлери болгъан адамла жыйылгъандыла – онкологла, биологла, физикле, студентле. Ушакъла, соруула кёп болгъандыла, ол санда врачладан да. Ол а медикле биз бардыргъан илму тинтиулеге эс бургъанларын кёргюзтгенди. Клиникалада бийик технологияла сингдирилселе, сёзсюз, онкология аурууладан багъыуда алгъа уллу атлам этилликди.
- Сен ишлеген лабораторияны илму тинтиулери жамауатха не хайыр келтирирге боллукъдула?
- Айтханымча, онкологиядан багъыуну амалларын излеу бла кюрешебиз. Ол жаны бла проектле кёпдюле. Онкология хар саусузда да энчи болгъанын айтыргъа керекди – бир ауруу башхасына ушамайды. Ол себепден барысын да бирча багъаргъа жарамайды.
Мени кандидат диссертациям адамны терисинде рак ауруудан багъыуну къыйматын ёсдюрюу бла байламлыды. Жарсыугъа, бу ауруу кёпледе тюбейди, ол санда бизни республикада да – регионда ультрафиолет кенг жайылгъаны ючюн. Диссертациямда адамны терисинде онкологиядан фотодинамика терапия (ФДТ) бла багъыуну амаллары тинтиледиле. Бюгюнлюкде лаборатория Сечин атлы университет бла уллу тинтиулени башлагъанды: химиотерапия бла фотодинамика терапияны бирге къошуп багъыуну сингдириу.
Тинтиуле кёргюзтгенлерича, эки амалны бирге хайырланнган кезиуде, онкологияны 3-чю бла 4-чю стадиясындан къыйналгъан адамланы жашауларын созаргъа онг болады. Тинтиуле энди башланнгандыла, жууукъ заманлада биринчи эсепле белгили болурла деп ышанырчады. Алай шёндю окъуна кёрюмдюле игидиле.
Онкологияны хорлагъанбыз, энди бир адам да аурурукъ тюйюлдю деген хапарла кезиуден-кезиуге чыгъадыла. Алай мен адамланы алай ышандырыуну терсге санайма. Аурууну хорлауну юсюнден бармайды сёз, андан эсе жашау ёмюрню узайтыу магъаналыды.
- Фахмулу жаш алимлени тыш къыраллагъа кетип баргъанларын къалай тыяргъа боллукъду?
- Тыш къыраллада илму бла кюрешгенле грантлагъа жашайдыла. Россейде да бу амал сингдириледи. Проектинг бар эсе, аны жашауда бардырыргъа ахча табаргъа боллукъса. Мен магистратурада окъугъанымда, «Умник» грант алгъан эдим, шёндю да барды бир ненча проектим. Тинтиуле бардырыр ючюн тыш къыраллагъа барыргъа керекмейди, бизде да бардыла тийишли онгла. Жаланда аланы ёлчеми кёбейтилсе керекди. Дагъыда ипотека болушлукъ да керекди, жаш адамгъа кесине жашау журт сатып алгъан бек къыйынды.
- Илмудан солугъан а къалай этесе?
- Чабаргъа сюеме. Нальчикде окъугъанымда башлагъанма. Шёндю уа марафон чабама, бюгюннге ючюсюне къатышханма. 42,2 километрге чабама десем, жууукъларым, Нальчикден Тёбен Чегемге жаяу баргъанчады, деп сейир этедиле. Чапхан заманда уа мыйынг башхача ишлейди, бир затны юсюнден сагъыш эте, аны тамамлауну жолларын окъуна табыучума. Андан сора башха шахарлагъа, къыраллагъа барып, алада халкъланы болумларын кёрген, адет-тёрелери, культуралары бла шагъырейлениу да сейирди.
- Бу сорууну дайым да береме ушакъ нёгерлериме. Ана тилде сёлешгенинги билеме, шёндюгю цифралы, технологиялы заманда ана тилни билген, адет-тёрелени сакълагъан магъаналы некди?
- Туугъан журтунгдан, юйюрюнгден узакъда къалсанг, ана тилни тансыкълайса, юйде тауча сёлешгенинг къаллай уллу насып болгъанын сезесе. Тилибизни бек сюеме, сёлешеме, окъуйма. Мен Къазахстанда, Узбекистанда, Къыргъызстанда, Татарстанда дагъыда башха къыраллада болгъанма. Тюрк дуния уллуду. Малкъар тил а тюрк миллетлени арасында кесинги жеринги сезерге болушады. Онгум болса эди, хар таулуну да тюрк тилде сёлешген къыралгъа къонакъгъа ашырлыкъ эдим, биз уллу юйюрню кесеги болгъаныбызны сезерча. Ана тилге сюймекликни уа Къашхатауну школунда малкъар тилден бла адабиятдан устаз Зульфия Ибрагимовна сингдиргенди.
- Жашауунгда эм уллу муратынгы юсюнден айталлыкъмыса?
- Биз клиникалагъа терк-терк барыучубуз. Алада онкологиядан сау болгъан адамлагъа тюбеп, аланы насыплы бетлерин кёрсенг, бек ёхтемленесе. Бу сезимден багъалы жукъ да болмаз. Муратым а – онкологиягъа къажау уллу, кёп профильли ара къураргъады – хар саусузгъа болумуна кёре энчи багъыу бардырылырча.
Тикаланы Фатима.
